<\/p>\n\n\n<\/p>\n
27 Wo\u0142y\u0144ska Dywizja Piechoty Armii Krajowej<\/strong> powsta\u0142a w\u00a0wyniku prac konspiracyjnych po\u015br\u00f3d patriotycznej i\u00a0ofiarnej ludno\u015bci polskiej Wo\u0142ynia. Dzia\u0142ania organizacyjne wznowiono tam po zaj\u0119ciu Wo\u0142ynia przez Niemc\u00f3w w\u00a0czerwcu 1941 roku. \n\n\n <\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Po przej\u015bciowej, ma\u0142o skutecznej podleg\u0142o\u015bci Okr\u0119gu Wo\u0142y\u0144skiego Komendzie Obszaru Nr 3\u00a0we Lwowie, w\u00a0maju 1942 roku zosta\u0142 on podporz\u0105dkowany bezpo\u015brednio Komendzie G\u0142\u00f3wnej AK w\u00a0Warszawie, kt\u00f3ra na Komendanta Okr\u0119gu powo\u0142a\u0142a pu\u0142kownika „Lubonia” -Kazimierza Babi\u0144skiego. Przy stosunkowo du\u017cym zap\u00f3\u017anieniu organizacyjnym, dopiero w\u00a01943 roku rozwin\u0105\u0142 on rozleg\u0142\u0105 sie\u0107 terenow\u0105 AK, zyskuj\u0105c oko\u0142o 8,5 tysi\u0105ca ludzi zaprzysi\u0119\u017conych, zakonspirowanych w\u00a0czterech inspektoratach rejonowych: Kowel, \u0141uck, R\u00f3wne, Dubno, oraz jednym samodzielnym obwodzie Sarny. Cz\u0119\u015b\u0107 brakuj\u0105cej kadry oficerskiej uzupe\u0142niono spoza Wo\u0142ynia. W\u00a0drugiej po\u0142owie 1943 roku operowa\u0142o na terenie Wo\u0142ynia 8\u00a0samodzielnych oddzia\u0142\u00f3w partyzanckich Armii Krajowej: „Jastrz\u0105b”, „Sok\u00f3\u0142”, „Kord”, „\u0141una”, „Piotru\u015b”, „Bomba”, „Strzemi\u0119”. Spe\u0142nia\u0142y one g\u0142\u00f3wnie zadania obronne wobec ludno\u015bci polskiej przed rzeziami ze strony band nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich i\u00a0oddzia\u0142\u00f3w UP A. Zanim oddzia\u0142y te podj\u0119\u0142y skuteczne dzia\u0142ania, nim zorganizowa\u0142y si\u0119 polskie o\u015brodki obronne (samoobrona), zgin\u0119\u0142o na Wo\u0142yniu oko\u0142o 60 tysi\u0119cy ludno\u015bci polskiej.
15 stycznia 1944 roku na skutek zbli\u017cania si\u0119 Frontu Wschodniego nast\u0105pi\u0142a mobilizacja wszystkich si\u0142 zbrojnych Okr\u0119gu AK Wo\u0142y\u0144 i\u00a0koncentracja ich w\u00a0zachodniej cz\u0119\u015bci Wo\u0142ynia (okolice Zasmyk). W\u00a0ramach odtwarzania polskich si\u0142 zbrojnych w\u00a0Kraju powo\u0142ano do \u017cycia 27 Wo\u0142y\u0144sk\u0105 Dywizj\u0119 Piechoty Armii Krajowej. Celem by\u0142o podj\u0119cie otwartej walki z\u00a0cofaj\u0105cymi si\u0119 Niemcami (wed\u0142ug wytycznych akcji „Burza”).
W lutym 1944 roku odszed\u0142 z\u00a0Wo\u0142ynia pu\u0142kownik „Lubo\u0144” – Kazimierz Babi\u0144ski. Na jego miejsce Komenda G\u0142\u00f3wna AK skierowa\u0142a majora (pp\u0142k.) dyp. „Oliw\u0119” –\u00a0Jana Wojciecha Kiwerskiego, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 dow\u00f3dztwo organizuj\u0105cej si\u0119 dywizji, wydzielaj\u0105c dwa zgrupowania:
– Pod Kowlem „Gromada” dowodzone przez –\u00a0majora „Kowala” – Jana \u015azatowskiego;
– Pod W\u0142odzimierzem Wo\u0142y\u0144skim „Osnowa” dowodzone przez –\u00a0kapitana „Gard\u0119” –\u00a0Kazimierza Rzaniaka.
Sztab Dywizji by\u0142 przy zgrupowaniu „Gromada”. Zgrupowanie „Gromada” odtworzy\u0142o 50pp. i\u00a043pp. dysponuj\u0105c 5\u00a0liniowymi batalionami („Sok\u00f3\u0142”, „Jastrz\u0105b”, „Trzask”, „Kord”, „Siwy”) oraz szwadronem kawalerii 1\/21 („Hi\u0144cza”). Zgrupowanie „Osnowa” odtworzy\u0142o 23pp. i\u00a024pp. 3\u00a0liniowe bataliony („\u0141una”, „Zaj\u0105c”, „Lech”) oraz szwadron kawalerii 1\/19 („Jaros\u0142aw”). W\u00a0dyspozycji dow\u00f3dcy pozosta\u0142 batalion 45pp. („Gzyms”).
Og\u00f3\u0142em w\u00a0ko\u0144cu marca 1944 roku podstawowe si\u0142y dywizji stanowi\u0142o dziewi\u0119\u0107 batalion\u00f3w piechoty i\u00a0dwa szwadrony kawalerii (zwiad taktyczny), wspomagane szeregiem samodzielnych i\u00a0pomocniczych pododdzia\u0142\u00f3w – \u0142\u0105cznie oko\u0142o 6,5 tysi\u0105ca uzbrojonych ludzi.
Walki z\u00a0Niemcami na Wo\u0142yniu rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w\u00a0styczniu 1944 roku, kiedy zaatakowali oni tereny opanowane przez oddzia\u0142y polskie broni\u0105ce w\u0142asnej bazy operacyjnej. Prowadzono r\u00f3wnocze\u015bnie uporczywe walki z\u00a0oddzia\u0142ami UPA, zagra\u017caj\u0105cymi ludno\u015bci polskiej oraz ograniczaj\u0105cymi swobod\u0119 polskiego dzia\u0142ania przeciwko Niemcom.
W po\u0142owie marcu 1944 roku dow\u00f3dztwo 27 WDP AK nawi\u0105za\u0142o \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z\u00a0dow\u00f3dztwem radzieckich wojsk frontowych rozpoczynaj\u0105cych walki o\u00a0Kowel. Podj\u0119to wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie na froncie walk, w\u00a0wyniku kt\u00f3rego bataliony polskie przy wsparciu artylerii radzieckiej opanowa\u0142y stacj\u0119 kolejow\u0105 i\u00a0miasto Turzysk, stacj\u0119 kolejow\u0105 i\u00a0miasto Turopin oraz zaatakowa\u0142y most kolejowy na Turii pod Owadnem. Zdecydowany odp\u00f3r dano niemieckim dzia\u0142aniom pod W\u0142odzimierzem Wo\u0142y\u0144skim.
Dalsze kontakty z\u00a0wy\u017cszym dow\u00f3dztwem wojsk radzieckich u\u015bci\u015bli\u0142o wzajemne wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie ustalaj\u0105c zadania dla polskiej dywizji w\u00a0walkach o\u00a0Kowel, kt\u00f3rego Niemcy uporczywie bronili. Wype\u0142niaj\u0105c luk\u0119 jak\u0105 nie mog\u0142y zamkn\u0105\u0107 wojska radzieckie, sztab dywizji i\u00a0zgrupowanie „Gromada” zosta\u0142y przegrupowane z\u00a0rejonu Zasmyk, Kupiczowa, Ossy pod Kowlem na p\u0142d. –\u00a0wsch. od Lubomia.
Od pocz\u0105tku kwietnia 1944 roku 27 WDP AK rozpocz\u0119\u0142a okres ci\u0119\u017ckich walk o\u00a0charakterze frontowym, kt\u00f3ry trwa\u0142 ponad trzy tygodnie. Bataliony „Gromady” krwawi\u0142y na przedpolach Sztunia, Zam\u0142ynia, Czmykosu, Pustynki, Stawek, Staweczek i\u00a0Ow\u0142oczyma pod Lubomlem, za\u015b pod W\u0142odzimierzem Wo\u0142y\u0144skim bataliony „Osnowy” da\u0142y odp\u00f3r niemieckim dzia\u0142aniom na po\u0142udniu. Si\u0142y by\u0142y jednak nier\u00f3wne. Wojska niemieckie by\u0142y liczniejsze i\u00a0lepiej uzbrojone. Dywizja nie dysponowa\u0142a broni\u0105 ci\u0119\u017ck\u0105.
Pod koniec pierwszej dekady walk sytuacja oddzia\u0142\u00f3w polskich stawa\u0142a si\u0119 coraz trudniejsza. Niemcy przejmowali inicjatyw\u0119 d\u0105\u017c\u0105c do okr\u0105\u017cenia oddzia\u0142\u00f3w polskich. Po krwawych walkach dow\u00f3dca Dywizji podpu\u0142kownik dyp. „Oliwa” –\u00a0Jan Wojciech Kiwerski postanowi\u0142 przerzuci\u0107 oddzia\u0142y na wsch\u00f3d za rzek\u0119 Turi\u0119, do rejonu wp\u0142yw\u00f3w wojsk radzieckich. Tymczasem zasz\u0142y nowe okoliczno\u015bci. Do strefy dzia\u0142a\u0144 27 WDP AK, dow\u00f3dztwo radzieckie skierowa\u0142o dwa swoje regularne pu\u0142ki z\u00a016 Gwardyjskiej Dywizji Kawalerii. W\u00a0nowej jako\u015bciowo sytuacji, postanowiono wsp\u00f3lnie podj\u0105\u0107 walki, zaczepne celem przej\u0119cia inicjatywy.
O \u015bwicie dnia 12 kwietnia 1944 roku bataliony zgrupowania „Osnowa” („Zaj\u0105c”, „\u0141una”, „Lech”) wspomagane przez 56 pu\u0142k kawalerii radzieckiej zaatakowa\u0142y W\u0142odzimierz Wo\u0142y\u0144ski, za\u015b bataliony „Gromady” („Kord”, „Gzyms” „Jastrz\u0105b”, „Sok\u00f3\u0142”, „Trzask”) przy wsparciu 54 pu\u0142ku kawalerii radzieckiej zaatakowa\u0142y po\u017cycie niemieckie pod Lubomlem. Dramatyczne boje na obu odcinkach nie z\u0142ama\u0142y jednak oporu Niemc\u00f3w. Ataki polskie i\u00a0radzieckie za\u0142ama\u0142y si\u0119 wobec zbyt silnych jeszcze jednostek niemieckich, operuj\u0105cych na kierunku Kowelskim, sprowadzonych z\u00a0rejonu Brze\u015bcia n\/Bugiem i\u00a0U\u015bci\u0142uga. W\u00a0dniach nast\u0119pnych kryzys-pog\u0142\u0119bi\u0142 si\u0119. Poczynaj\u0105c od 13 kwietnia 1944 roku oddzia\u0142y polskie z\u00a054 pu\u0142kiem kawalerii radzieckiej zaj\u0119\u0142y now\u0105 lini\u0119 obrony na lizjerze las\u00f3w Ziemlickich i\u00a0Mosurskich oraz pa\u015bmie b\u0142ot w\u00a0rejonie Zab\u0142ocia i\u00a0Pisarzowej Woli. Niemcy parli do zamkni\u0119cia „kot\u0142a”. Ci\u0119\u017ckie walki \u0142\u0105cznie z\u00a0atakiem na bagnety stoczy\u0142y bataliony „Jastrz\u0119bia” i\u00a0„Trzaska” w\u00a0dniach 16 –\u00a017 kwietnia 1944 roku, broni\u0105c wej\u015bcia do las\u00f3w Mosurskich. Dramatyczne walki prowadzi\u0142 batalion „Zaj\u0105ca” o\u00a0utrzymanie St\u0119zarzyc oraz batalion „\u0141una” o\u00a0Zab\u0142ocie. Dow\u00f3dca dywizji rozkaza\u0142 broni\u0107 za wszelk\u0105 cen\u0119 rejonu Pisarzowej Woli, przez kt\u00f3r\u0105 wiod\u0142a jedyna droga wyj\u015bcia dywizji z\u00a0okr\u0105\u017cenia.
Tutaj 18 kwietnia 1944 roku bohatersko walczy\u0142y bataliony „Lecha” i\u00a0„\u0141una”, wspomagane przez 54 pu\u0142k kawalerii radzieckiej. Z\u00a0du\u017cymi stratami odparto kilka gro\u017anych atak\u00f3w niemieckich, kiedy obron\u0119 za\u0142ama\u0142o dopiero zmasowane bombardowanie oko\u0142o 30 samolot\u00f3w wroga. W\u00a0tym dniu 18 kwietnia 1944 roku w\u00a0lasach Mosurskich poleg\u0142 dow\u00f3dca 27 Wo\u0142y\u0144skiej Dywizji Piechoty AK podpu\u0142kownik dyp. „Oliwa” – Jan Wojciech Kiwerski. (Po\u015bmiertnie awansowany do stopnia genera\u0142a brygady). Dow\u00f3dztwo obj\u0105\u0142 major „Kowal” – Jan Szatowski.
Noc\u0105 18\/19 kwietnia 54 pu\u0142k kawalerii radzieckiej podj\u0105\u0142 nie udan\u0105 pr\u00f3b\u0119 przebicia si\u0119 na wsch\u00f3d przez rzek\u0119 Turi\u0119. W\u00a0dramatycznej sytuacji major „Kowal” –\u00a0Jan Szatowski zdecydowa\u0142 si\u0119 przebija\u0107 w\u00a0kierunku p\u00f3\u0142nocnym przez tory kolejowe na trasie Luboml –\u00a0Kowel. Po skoncentrowaniu oddzia\u0142\u00f3w dywizji w\u00a0rejonie Zam\u0142ynia, noc\u0105 z\u00a020\/21 kwietnia 1944 roku, uderzy\u0142 na Niemc\u00f3w w\u00a0rejonie stacji kolejowej Jagodzin, prze\u0142amuj\u0105c ich obron\u0119 i\u00a0wyprowadzaj\u0105c wi\u0119kszo\u015b\u0107 dywizji do las\u00f3w Smolarskich. Nast\u0119pnej nocy przebi\u0142 si\u0119 drugi rzut dywizji z\u0142o\u017cony g\u0142\u00f3wnie z\u00a0batalion\u00f3w „Osnowy”. Cz\u0119\u015b\u0107 wojska nie wysz\u0142a z\u00a0okr\u0105\u017cenia, uleg\u0142a rozproszeniu, b\u0105d\u017a w\u00a0okr\u0105\u017ceniu prowadzi\u0142a dalsze walki, przechodz\u0105c p\u00f3\u017aniej na Lubelszczyzn\u0119. Mimo jednak strat w\u00a0ludziach i\u00a0sprz\u0119cie dywizja pozosta\u0142a nadal jednostk\u0105 zdoln\u0105 do dalszych walk.
Po stoczeniu boj\u00f3w pod Soko\u0142em i\u00a0Holadynem w\u00a0ko\u0144cu kwietnia 1944 roku dywizja przesz\u0142a do wielkiego kompleksu las\u00f3w Szackich na Polesiu Wo\u0142y\u0144skim w\u00a0rejonie \u017ar\u00f3de\u0142 Prypeci, gdzie obowi\u0105zki dow\u00f3dcy przej\u0105\u0142 szef sztabu major „\u017begota” –\u00a0Tadeusz Sztumberk-Rychter. Do tych las\u00f3w przesz\u0142o r\u00f3wnie\u017c radzieckie zgrupowanie partyzant\u00f3w pu\u0142kownika Iwanowa. Stoczono kilka wsp\u00f3lnych boj\u00f3w w\u00a0tym rejonie (polskie oddzia\u0142y rejon Szacka, Huta Ratne\u0144ska, Kruszyniec). O\u00a0\u015bwicie dnia 21 maja 1944 roku, przy u\u017cyciu broni pancernej, lotnictwa i\u00a0artylerii Niemcy otoczyli lasy Szackie. Przez ca\u0142y dzie\u0144 trwa\u0142 zaci\u0119ty b\u00f3j. Bohatersko walczy\u0142y obok siebie bataliony polskie i\u00a0radzieckie, ci\u0105gle jednak cofaj\u0105c si\u0119 wobec przewagi wroga. Wieczorem po zapadni\u0119ciu zmroku podj\u0119to decyzj\u0119 przebicia si\u0119 przez pier\u015bcie\u0144 niemiecki, z\u00a0zamiarem przej\u015bcia za front na stron\u0119 radzieck\u0105. Oddzia\u0142y dywizji zosta\u0142y podzielone na trzy kolumny marszowe („Kowala”, „Gardy”, „\u017begoty”), Noc\u0105 wychodzi\u0142y z\u00a0okr\u0105\u017cenia w\u00a0r\u00f3\u017cnych kierunkach. Czwart\u0105 kolumn\u0119 stanowi\u0142y oddzia\u0142y partyzantki radzieckiej. Wyj\u015bcie z\u00a0okr\u0105\u017cenia nast\u0105pi\u0142o przez rozleg\u0142e bagna nie obsadzone przez Niemc\u00f3w. Po tygodniu uci\u0105\u017cliwego marszu, kolumna kapitana „Gardy” rano 27 maja 1944 roku bojem sforsowa\u0142a rzek\u0119 Prype\u0107, przechodz\u0105c na radzieck\u0105 stron\u0119 frontu, ponosz\u0105c ogromne straty w\u00a0zabitych i\u00a0rannych. Ta cz\u0119\u015b\u0107 dywizji zosta\u0142a wcielona do 1\u00a0Armii WP organizowanej na terenie Zwi\u0105zku Radzieckiego. Tymczasem major „Kowal” id\u0105cy \u015bladami „Gardy” po rozpoznaniu patrolami jego tragedii, zawr\u00f3ci\u0142 swoj\u0105 kolumn\u0119 na p\u00f3\u0142noc, zamierzaj\u0105c przej\u015b\u0107 do Puszczy Bia\u0142owieskiej. Nie mog\u0105c sforsowa\u0107 rozlanej rzeki Muchawiec skierowa\u0142 si\u0119 na po\u0142udnie, napotykaj\u0105c cz\u0119\u015b\u0107 wojska majora „\u017begoty”, kt\u00f3ry w\u00a0ko\u0144cu maja przeszed\u0142 Bug, udaj\u0105c si\u0119 do Warszawy, gdzie zameldowa\u0142 si\u0119 w\u00a0Komendzie G\u0142\u00f3wnej AK.
Noc\u0105 9\/10 czerwca 1944 roku kolumna marszowa majora „Kowala” z\u00a0cz\u0119\u015bci\u0105 kolumny sztabowej przesz\u0142a Bug w\u00a0rejonie na p\u00f3\u0142noc od W\u0142odawy, przechodz\u0105c na Ziemi\u0119 Lubelsk\u0105. Decyzj\u0105 Komendy Okr\u0119gu AK Lublin oddzia\u0142y 27 WDP AK zosta\u0142y skierowane do rejonu Ostrowa Lubelskiego na skraju las\u00f3w Parczewskich. Tutaj do\u0142\u0105czy\u0142y grupy z\u00a0okr\u0105\u017cenia z\u00a0las\u00f3w Mosurskich, z\u00a0najwi\u0119ksz\u0105 z\u00a0nich dowodzon\u0105 przez porucznika (kapitana) „Jastrz\u0119bia” – W\u0142adys\u0142awa Czermi\u0144skiego.
Po okresowym odpoczynku w\u015br\u00f3d przyjaznej ludno\u015bci cywilnej i\u00a0przy ograniczonych akcjach zbrojnych. W\u00a0po\u0142owie lipca 1944 roku do rejonu zakwaterowania 27 WDP AK dotar\u0142a akcja pacyfikacyjna „Cyklon”. W\u00a0tym czasie dow\u00f3dztwo dywizji obj\u0105\u0142 pu\u0142kownik „Twardy” –\u00a0Jan Kotowicz. Korzystaj\u0105c z\u00a0Wo\u0142y\u0144skich do\u015bwiadcze\u0144, tym razem dywizja nie da\u0142a si\u0119 zamkn\u0105\u0107 w\u00a0kotle. Wychodz\u0105c z\u00a0las\u00f3w Parczewskich, po stoczeniu boju na torach kolejowych w\u00a0rejonie wsi Zabiel\u0119 oraz na szosie Parczew –\u00a0Lubart\u00f3w pod Juliopolem, w\u00a0dniu 19 lipca 1944 roku, dywizja osi\u0105gn\u0119\u0142a lasy Koz\u0142owieckie w\u00a0rejonie Rzym –\u00a0Lipnik niedaleko Firleja pod Lubartowem. Po kilku dniach oddzia\u0142y 27 WDP wzi\u0119\u0142y ponownie udzia\u0142 w\u00a0realizacji akcji „Burza” na Lubelszczy\u017anie, wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105c z\u00a0miejscowymi oddzia\u0142ami AK, wyzwolono Lubart\u00f3w (baon „Hrubego”), Kock (baon „Korda”), Kamionk\u0119 (baon „Soko\u0142a”) oraz Michni\u00f3w (baon „Jastrz\u0119bia”), blokuj\u0105c ruchy Niemc\u00f3w we wszystkich kierunkach.
Oko\u0142o po\u0142udnia dnia 23 lipca 1944 roku do Lubartowa wkroczy\u0142y wojska radzieckie. W\u00a0dwa dni p\u00f3\u017aniej 25 lipca 1944 roku wieczorem podst\u0119pnie otoczona przez oddzia\u0142y radzieckie 27 Wo\u0142y\u0144ska Dywizja Piechoty Armii Krajowej zosta\u0142a zmuszona z\u0142o\u017cy\u0107 bro\u0144. Mia\u0142o to miejsce w\u00a0Skrobowie pod Lubartowem.
Tekst zaczerpni\u0119ty z\u00a0broszury \u201e27 Wo\u0142y\u0144ska Dywizja Piechoty Armii Krajowej \u2013 Skr\u00f3t dzia\u0142a\u0144\u201d wydanej z\u00a0okazji XXV Zjazdu \u017bo\u0142nierzy 27 Wo\u0142y\u0144skiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej w\u00a0dniach 29- 30-31 VIII 2005 r. w\u00a0opracowaniu J\u00f3zefa Turowskiego „Ziuka”.
Warszawa 2005.<\/em><\/p>\n